صدا دادن مفصل فک و دهان: علت و درمان

بسیاری از افراد در هنگام باز کردن یا بستن دهان خود یک صدای تیک تیک می‌شنوند. این صدا می‌تواند در هنگام خوردن یا صحبت کردن برای افرادی که در نزدیکی شما هستند بسیار بلند و قابل توجه به نظر برسد. این صدای تیک تیک می‌تواند بسیار ناراحت کننده باشد و ممکن است همراه یا بدون تجربه‌ی درد باشد. قبل از اینکه ما بتوانیم متوجه شویم که چه چیزی موجب ایجاد صدای تیک تیک مانند می‌شود، نیاز به درک پایه‌ای از ساختار یا آناتومی مفصل گیجگاهی فکی داریم. در ادامه توضیح می‌دهیم که چرا فک ممکن است مجموعه‌ای از صداهای مختلف را ایجاد کند و ارتباط این صداها با مفصل گیجگاهی فکی چیست.

مفصل گیجگاهی فکی‌ که صدا می‌دهد، در صورت تداوم ممکن است آسیب غیر قابل برگشتی را در مفاصل ایجاد کند. بهتر است اقدامات اصلاحی در مراحل اولیه‌ی این مشکل انجام شود. در صورتی که صدای ساییدگی به گوش می‌رسد، این صدا نشان می‌دهد که وضعیت به حالت حاد رسیده است. با گذشت زمان و هنگامی که بیمار وضعیت ساییدگی را تجربه می‌کند، گزینه‌های درمانی برای حل مشکل مفصل گیجگاهی فکی ممکن است محدود شود و به عنوان آخرین راه حل، ممکن است عمل جراحی تنها گزینه‌ی درمانی در دسترس باشد. دندانپزشک شما می‌تواند فک‌هایی که صدا می‌دهند را بررسی کند و این مشکل و شرایط به وجود آمده ناشی از آن را درمان نماید. هر چه زودتر مشکل صدا دادن فک را حل کنید، بهتر می‌توانید از پیشرفت و تبدیل شدن آن به مشکلات شدیدتر جلوگیری کنید. شما می‌توانید برای رسیدگی به مشکلات مربوط به فک (مفصل گیجگاهی فکی) و تعیین وقت مشاوره با ما تماس بگیرید.

آناتومی مفصل گیجگاهی فکی


برای درک این که چرا مشکل صدا دادن فک رخ می‌دهد، ابتدا باید ساختار اصلی مفصل گیجگاهی فکی (TMJ/ مفصل تمپورومندیبولار) را بررسی کنیم. مفصل گیجگاهی فکی در واقع مفصل دو قسمتی در محل اتصال فک با جمجمه است. مفصل گیجگاهی فکی مفصل بین کلّگی استخوان فک پایین و گودی زیرواره‌ای (یا گلنوئید فسا) استخوان گیجگاهی در بالا است. در میان این دو سطح، دیسک مفصلی (یا منیسک) قرار دارد. هر مفصل گیجگاهی فکی با یک کپسول فیبری پوشیده شده است. دو کپسول مفصلی وجود دارد که یک فضای مفصلی در بالا و یک فضای مفصلی در پایین ایجاد می‌کنند؛ دیسک مفصلی بین این دو فضا قرار می‌گیرد. دیسک مفصلی از طریق مایعات سینوویال نرمی تقویت می‌شود که همانند یک روان کننده برای لولاهای درب، موجب نرم کردن حرکات فک می‌گردد. پشت دیسک از طریق یک نوار نرم بافتی به پشت مفاصل متصل می‌شود؛ این نوار بافتی دارای اعصاب بوده و مسئول خونرسانی می‌باشد. قسمت جلویی دیسک به یک عضله‌ی کوچک (عضله پتریگوئیدی جانبی) وصل می‌شود که در طول باز شدن فک آن را به جلو می راند. رباط‌های دیسکی دیسک را به سر کندیل (برجستگی انتهایی استخوان) متصل می‌کنند.

چه چیزی موجب صدا دادن فک (مفصل گیجگاهی فک) می شود؟

اکثر صداهای مفاصل به علت اختلال داخلی (ناپایداری یا موقعیت غیرطبیعی دیسک مفصل) مفصل گیجگاهی فکی به وجود می‌آیند. صدای تق تق و خش خش اغلب همراه با باز و بسته کردن فک همراه است و معمولاً در انتهای حرکت فک رخ می‌دهد. این صدا ممکن است درصورتی که دیسک جابجا شود و به موقعیت قبلی خود باز نگردد با قفل شدن فک همراه باشد. جابجایی دیسک و در نتیجه قفل شدن فک ممکن است زمانی رخ دهند که این مشکل درمان نشود. در بیشتر موارد صدا دادن فک یک وضعیت قابل درمان است و نیازی به انجام عمل جراحی فک وجود ندارد.

علل صدا دادن فک


عوامل متعددی وجود دارند که می‌توانند موجب ایجاد صدا دادن فک و مفاصل شوند از جمله:

  • دندان قروچه  بیش از حد (ساییدن دندان‌ها و ساییدن دندان‌ها در شب)
  • ترومای (ضربه) حاد
  • فروپاشی جزئی یا آسیب رسیدن به دیسک
  • عدم تعادل اکلوزال (نامرتبی دندان)
  • اختلال عضله‌ی پتریگوئیدجانبی (عضلات فک به درستی کار نمی‌کنند)

گاهی اوقات، از دست دادن دندان خلفی یا استفاده از دندان‌های مصنوعی‌ نامناسب می‌توانند باعث ایجاد یک بایت بیش از حد بسته شوند. این مشکل باعث ناهماهنگی قدامی دیسک در ارتباط با کندیل (برجستگی انتهایی استخوان فک) می‌شود و در نتیجه صدای تق تق یا خش خش به وجود می‌آید. اگر مشکلاتی از نظر وضعیت قرار گیری وجود داشته باشد، ممکن است به دلیل حالت قرار گیری خلفی کندیل در فضای مفصلی، ناهماهنگی قدامی دیسک ایجاد گردد.
معمولاً علت صدا دادن فک جابجایی دیسک در فک است. مفاصل فک از جمله مفصل‌های گوی و کاسه‌ای همانند مفصل شانه هستند. دیسک غضروف در مکان خود قرار دارد و توسط یک عضله هدایت می‌شود. هنگامی که دیسک در طول حرکت فک می‌لغزد، می‌تواند تمام انواع صداها را ایجاد کند که اغلب آن‌ها به صورت صداهای تق تق یاخش خش مانند هستند.

چه زمانی صدا دادن مفصل گیجگاهی فکی یک مشکل محسوب می‌شود؟


مفصل گیجگاهی فکی نرمال سالم، در حین حرکت و کار کردن آرام است و صدایی ندارد. تحمل کردن و به حداقل رساندن استفاده از مفاصل دیگر در بدن که توسط آرتروز آسیب دیده‌اند راحت‌تر است. مفصل گیجگاهی فکی در هر زمانی که شما می‌خورید، صحبت می‌کیند و می‌بلعید در حال کار کردن است و این عملکردها ۱۰،۰۰۰  بار در روز انجام می‌شوند! بنابراین، تیک تیک، تق تق و خش خش کردن مفصل گیجگاهی فکی می‌تواند در صورت پیشرفت روی کیفیت زندگی  شخص تأثیر بگذارد. اگر چه ممکن است تیک تیک کردن با درد همراه نباشد، اما صدای واقعی ممکن است خیلی بلند باشد به گونه‌ای که دیگران می‌توانند صدا دادن فک را هنگام جویدن یا صحبت کردن شما بشنوند. برخی از بیماران از صدا دادن فک در جمع مخصوصاً هنگام خوردن در عموم  خجالت زده می‌شوند. با توجه به نزدیکی مفصل گیجگاهی فکی به کانال گوش، صداهای مفصل برای خود فرد نسبت به دیگران بسیار بلندتر به گوش می‌رسد.

علائم


بیمارانی که مشکل صدا دادن فک دارند (و همچنین مشکلات مربوط به دیسک)، ممکن است علائم زیر را نیز تجربه کنند:

  • سردرد (به خصوص در هنگام بیدار شدن)
  • گردن درد
  • قفل شدن فک
  • دندان قروچه
  • درد گوش یا مسدود شدن گوش
  • صدای زنگ در گوش
  • سرگیجه

تشخیص


صدا دادن فک به تنهایی، از نشانه‌های بیماری مفصل گیجگاهی فکی نیست، زیرا این علامت در تعداد زیادی از افراد یک جمعیت و بیشتر در افرادی که درد ندارند، وجود دارد. با این حال، صدا دادن فک همراه با درد یا سایر علائم بیماری مفصل گیجگاهی فکی می‌تواند نشانه‌ای از اختلال عملکرد مفصل گیجگاهی باشد و نیازمند بررسی و معاینه توسط یک دندانپزشک با تجربه و با تخصص عصبی - عضلانی است که جهت تشخیص و بررسی صداهای مفاصل با استتسکوپ به صدای مفصل گیجگاهی فک گوش دهد. همچنین صداهای فک و مفصل را می‌توان با لمس و معاینه‌ی مفصل با استفاده از انگشتان در ناحیه آکوستیک بیرونی که به طور مستقیم پشت مفصل گیجگاهی فکی قرار دارد، مورد بررسی قرار داد. تشخیص افتراقی صدا دادن فک با بیماری‌های مفصلی دژنراتیو، آرتریت روماتوئید، آرتریت گیجگاهی، عفونت گوش میانی، پاروتیت و استئومیلیت فک است. با اجرای آزمون‌های مربوط به بیماری مفصل گیجگاهی فکی، متخصص یا دندانپزشک با تخصص عصبی عضلانی می‌تواند سلامت مفصل، موقعیت بایت و رابطه بین قسمت‌های مختلف مفصل گیجگاهی فکی در مسیر حرکت فک‌ها را تجزیه و تحلیل کند.

درمان


بسیاری از بیماران به مدت چندین سال بدون درد یا مشکلات عملکردی صدا دادن فک را تحمل می‌کنند. صدای فک به تنهایی و بدون درد یا حرکت محدود فک یا قفل شدن فک دلیل بر اختلال مفصل گیجگاهی فکی نیست. در این موارد، درمان لازم نیست و مشاهده و بررسی اطلاعات مربوطه بهترین شیوه برای مقابله است. مهم این است که علت صدا دادن فک را مشخص کرده و به بررسی علل بپردازید. اگر فک شما صدا می‌دهد، اما این صدا دادن فک همراه با درد نیست، ممکن است نشانه‌ای از ابتلا به یک مشکل در حال پیشرفت باشد. اگر صداهای تیک تیک یا تق تق کردن بلندتر و تعداد دفعات آن‌ها بیشتر شد یا درد نیز به همراه این صداها وجود داشت، این علائم نشان دهنده‌ی پیشرفت مشکل است. قفل شدن فک و بین رفتن صداهای فک نشان می‌دهند که دیسک قادر به حرکت در موقعیت صحیح خود نیست و نیاز به درمان سریع دارد. درمان بیماری‌های فک و صورت یک زمینه‌ی تخصصی درمان است و باید توسط متخصص مربوطه بررسی و درمان شوند.

بدون وجود علائم و نشانه‌های دیگر ممکن است هیچ توصیه‌ای برای درمان وجود نداشته باشد. اگر علائم دیگری وجود داشته باشد توصیه‌های درمانی شامل موارد زیر می‌باشند:

  • تمرینات مربوط به عضلات جوشی
  • مداخلات دارویی (تجویز داروهای ضد التهاب و آرامش بخش عضله)
  • مداخلات روانشناختی (نظیر مدیریت استرس و تکنیک‌های آرام سازی)
  • درمان اسپلینت (استفاده از نایت گارد)